علم بیان[۱] گفت­ و­گویی

مفهوم مکالمه یا گفت­ و­گو[۲] که باختین مطرح می کند قابلیت گسترش دادن و غنی کردن سنت علم بیان یا بلاغت را دارد. نظریه علم بیان معاصر گفت­ و­گوباختین را در تضاد با بلاغت ارسطویی ـ که به ترغیب تعبیر می شود ـ قرار می دهد (بیالوستوسکی، دنتیث، فارل) اما بر سر این مسئله که آیا گفت­ و­گوو علم بیان صورت های متمایز گفتمان هستند (بیالوستوسکی. دیالوجیک)؛ آیا گفت­ و­گو بافت بزرگتری است که بلاغت درون آن رخ می دهد (فارل)؛ یا اینکه گفت­ و­گو زیرمجموعه علم بیان بوده، همه گفتمان ها ترغیب کننده و در نتیجه بلاغی هستند (دنتیث) اختلاف نظر وجود دارد.

در مقابل نظریه ترکیب[۳] معاصر گفت­ و­گو باختین را تعامل مکالمه­ای بین سخنگو و شنونده (نه تلاش بر ترغیب شنونده از سوی گوینده) و در نتیجه چالشی بنیادین برای علم بیان سنتی در نظر می گیرد (کنت ۳۵-۳۴، شوستر ۴-۲). نظریه پردازان ترکیبی در گفت­ و­گوی باختین چندگانگی و تنوع صداها (بیالوستوسکی “آموزش لیبرال” ۹۶-۱۹۴)، یک “واژگون سازی سلسله مراتبی نقش معلم/دانش آموز” (ایوالد ۲۳۸) و رابطه همکاری بین شرکت کنندگان در گفتمان مکالمه­ای می یابند.

اظهارات پراکنده و نامسنجم باختین درباره علم بیان اغلب منفی هستند، اما با اینحال تأویل مجدد بلاغت به مثابه گفت­ و­گو، و در نتیجه به رسمیت شناختن صور گفتمانی مانند بیان[۴] و همجواری[۵] را که بالقوه برای نظریه و نقد علم بیان معاصر مفید هستند پذیرفته و تشویق می کند. باختین بین گفت­ و­گوی ارسطویی و تک گویی افلاطونی تمایز قائل می شود (گفت و گوهای اولیه افلاطون مکالمه­ای و آثار آخرش تک گویی هستند) (مشکلات بوطیقای داستایفسکی. ۱۲-۱۰۹، ۳۳-۱۳۲). وی بلاغت را با گفتارهای جدلی، شورایی[۶] و نمایشی ارسطویی یکسان دانسته و ادعا می کند که این بلاغت اگر از بافتی که درون آن شکل گرفته جدا شود سطحی شده و دیگر معتبر نیست (گفتمان در رمان. ۳۵۳-۵۴). خوانشی که باختین از سنت بلاغی ارائه می دهد لزوما این سنت را نفی نمی کند، بلکه درباره گرایش این سنت به تبدیل شدن به شیوه تحلیلی انتزاعی، صوری و منطقی اخطار می دهد. بافت بزرگتری که باختین بحث خود درباره علم معانی بیان را در آن مطرح می کند حاکی از امکان وجود بلاغت گفت­ و­گویی است که تمام فعالیت ها و گفتمان­های انسان را به مثابه وحدت پیچیده ای از اضداد در نظر می گیرد. این بلاغت گفت­ و­گویی نه تنها دربرگیرنده کثرت و تنوع صداها (هتروگلوسیا[۷])، بلکه گوش دادن (فعال) به هر صدا از دیدگاه دیگران یعنی یک “هتروگلوسیای مکالمه­ای شده[۸]” است. و هدف آن آزمایش عقاید خود و دیگری و در نتیجه تعیین آن است که چگونه باید بیندیشیم و چگونه باید زندگی کنیم. صورت های ویژه این هتروگلوسیا بیان، همجواری و مذاکره درباره تفاوت های فردی و فرهنگی است. خط سیر پیشرفت و تکامل این بلاغت مکالمه ای نه از افلاطون و ارسطو بلکه از نظریات سقراط آغاز شده و از طریق خوانش های باختین از آثار رابله و داستایفسکی تا نظریات پسااستعماری، فمنیستی و آفریقایی آمریکایی ادامه می یابد. این علم معانی بیان چندین مفهوم که در آثار باختین و نظریه فرهنگی معاصر مطرح شده اند را وارد سنت بلاغی می کند: بافت، گفته[۹]، و گفت­ و­گو به مثابه مفهومی گسترده که درباره تمامی گفتمان های انسانی قابل اعمال است؛ چندآوایی، هتروگلوسیا و کارناوال؛ و گفت­ و­گو به مثابه زیرمجموعه ای از گفتمان انسان که متمایز از تک گویی و نظریه و نقد بلاغت سنتی می باشد.

بافت، گفته، گفت­ و­گو

آثار اولیه باختین بیشتر به کنش اختصاص دارد تا به کلمه[۱۰]، اما پیش زمینه آثار بعدی وی در زمینه ارتباطات و علم معانی بیان است (مورسون و امرسون، ۲۵-۲۷, ۶۸-۷۱). باختین در رساله «فلسفه کنش» نظریه گرایی علم اخلاق سنتی ـ ساخت مفاهیم، قضایا و قوانین جهانشمول ـ را به نفع توصیف یا پدیدارشناسی جهان که هر کنش انجام شده را درون بافت عینی و منحصربفرد خود قرار می دهد، رد می کند. باختین با استفاده از نظریه نسبیت[۱۱] ـ نه نسبی­ گرایی[۱۲] ـ (هولوکیست ۲۳-۲۰، مورسون و امرسون) ادعا می کند که هر “من” که کنش یا عملی را انجام می دهد جایگاهی منحصربفرد درون کل ساختار هستی دارد (فلسفه کنش ۴۱-۴۰، ۵۴-۵۳). از آنجایی که “من” چنین جایگاه منحصربفردی دارم و از آنجا که این یکتایی هم به من داده شده است و هم باید به دست بیاید، باید منحصربفرد بودن و یکتایی خود را تحقق ببخشم (۴۲-۴۱). به این صورت با وحدت، یا بهتر بگوییم منحصربفردی یک کل واقعی، که یکبار رخ می دهد و تکرار ناپذیر است تلفیق می شوم (۴۰-۳۷). این امر مطلق[۱۳] اخلاقی که مستلزم آن است که “من” جایگاه منحصربفرد خود درون وحدتی پیچیده را تحقق ببخشم، در آثار بعدی باختین مشهود است و به تببین درونمایه مکرر وحدت در عین تضاد در خوانش های معاصر از باختین کمک می کند.

باختین در مطالعه ای که از امر ارتباط[۱۴] ارائه می دهد از مفهوم بافت که از طریق نظریه نسبیت در آثار اخلاقی­اش استفاده کرده بود بهره می جوید. و در مرحله­ای از کار متوجه می شود که کنش[۱۵] معادل کلمه است، که کنش منحصربفرد در هماهنگی با کل همانا کنش ارتباطی است (مورسون و امرسون. ۴۹-۵۲, ۵۹-۶۲). و همانطور که در مقاله «بازنویسی آثار داستایفسکی» می نویسد، “ابزار ارتباط بودن” و “زندگی بواسطه ماهیت خود گفت­ و­گویی است” (بازنویسی آثار داستایفسکی. ۲۸۷, ۲۹۳). و همانطور که در مبحث اخلاق نظریه­گرایی را رد کرده بود، در مبحث ارتباط نیز تفکر انتزاعی و نظام­مند را به نفع درک بافتاری کلمه کنار می گذارد (هولوکیست ۶۶-۵۹، مورسون و امرسون ۳۰-۱۲۳). در حالیکه رشته های سنتی مانند فلسفه زبان، سبک شناسی، و زبان­شناسی زبان را به مثابه نظامی انتزاعی مطالعه کرده اند ـ جملات به مثابه صورتهای دستوری و واژگانی بافت زدایی شده[۱۶]ـ باختین پیشنهاد می کند که ارتباط ـ یعنی زبان ـ را به مثابه فرازبان ـ گفته هایی که درون بافت روابط متقابل گفت­ و­گویی اشان با گفته های دیگر واقع شده اند ـ مطالعه کنیم. وی در رساله «مشکلات ژانرهای گفتاری[۱۷]» چنین ادعا می کند که جمله ـ که در رشته های سنتی واحد زبانی به شمار می رود ـ “تنها دربرگیرنده بافت گفتار یک سوژه سخنگو یا نویسنده است” (۷۳-۷۲). در مقابل گفته که واحد ارتباط کلامی یا نوشتاری است درون بافتی از تبادل سوژه های سخنگو (یا نویسنده) قرار دارد. بنابراین گفته، برخلاف جمله، رابطه متقابل مستقیمی با “بافت فراکلامی[۱۸]واقعیت (موقعیت، محیط، پیش زمینه) و با گفته های دیگر گویندگان دارد” (۷۳). گفته به عنوان “حلقه ای در زنجیره ارتباط گفتاری” چندین ویژگی تمایزبخش دارد: مولفه معنایی ارجاعی (درونمایه آن)، مولفه بیانگر (نگرش سخنگو یا نویسنده نسبت به درونمایه) و مهمتر از همه مولفه پاسخدهی[۱۹] ـ خطاب­پذیری[۲۰] ـ (رابطه آن با گفته های دیگر).

بافت چارچوب گفته شامل مولف گفته (گوینده یا نویسنده) و افرادی که مولف به آنها پاسخ می دهد و از آنها انتظار دریافت پاسخ دارد می شود (مورسون و امرسون ۱۳۳-۳۵, ۱۳۶-۳۹). مولف گفته جایگاهی فعال در رابطه با موضوع یا درونمایه گفته می گیرد. علاوه بر آن نگرشی ارزیابانه نیز نسبت به موضوع یا درونمایه گفته، “یک ارزیابی احساسی سوبژکتیو از محتوای معنایی ارجاعی” نیز ابراز می کند (ژانرهای گفتار. ۸۴).

افرادی که مولف به آنها پاسخ می دهد و از آنها انتظار دریافت پاسخ دارد مولف­های گفته ­های پیش و پس از گفته مولف ـ دیگر حلقه های زنجیره ارتباط گفتاری ـ هستند. این افراد می­توانند روابط مختلفی با مولف داشته باشند، اما معمولاً فرد یا افرادی که مولف به آنها پاسخ می دهد مولف­ه های گفته هایی در ارتباط با موضوع یا درونمایه گفته های مولف هستند (۹۲-۹۱). مولف “آدم در داستان آفرینش نیست که تنها با ابژه های باکره و فاقد نام سر و کار داشته باشد و برای اولین بار آنها را نامگذاری کند” (۹۳). بنابراین مولف هر گفته را نه تنها در واکنش و پاسخ نسبت به یک درونمایه و با نگرشی بیانگرانه نسبت به آن درونمایه، بلکه به مثابه واکنش نسبت به “دیدگاه ها، جهان­بینی ها، جریانات، نظریات و مسائل دیگر” می سازد (۹۴). فرد یا افرادی که مولف از آنها انتظار پاسخ دارد ـ مخاطبین ـ شرکت کننده­ای فعال در زنجیره ارتباط گفتاری است، که تمامی گفته برای او و به انتظار دریافت پاسخ ایجاد می شود (۹۵-۹۴).

باختین در «مشکل متن» می­نویسد که مولف به مثابه خالقِ (متن ادبی) از گفته های ناهمگون و بیگانه یک گفته یکپارچه و کامل می سازد که در آن مولف عنصر تشکیل دهنده[۲۱] است. در اثر ادبی سنتی مولف جهان تصویر شده در کتاب را از جایگاهی والاتر و متفاوت با شخصیت ها خلق و تأویل می کند. اما در آثار داستایفسکی مولف جایگاهی هم سطح با دیگر شخصیت ها، و با آنها گفت­و­گو دارد.

این مولفه های گفته نه در انزوا و جدا از یکدیگر ـ به مثابه عناصر نظام انتزاعی زبان ـ بلکه در رابطه متقابل گفت­ و­گویی با یکدیگر قرار دارند که هم گفته های فردی و هم فرهنگ ها را شکل می دهد. در مفهوم گسترده­ای که باختین از گفت­و­گو ارائه می دهد، تمام گفتمان­های انسانی شبکه پیچیده­ای از روابط متقابل گفت­و­گویی با دیگر گفت­ و­گوها هستند (هولوکیست ۴۴-۴۰، مورسون و امرسون ۴۹-۵۲, ۱۳۰-۳۳). باختین در «گفتمان در رمان» توضیح می­دهد که چطور این روابط متقابل گفت­ و­گویی از پیش وجود داشته و گفته های افراد را شکل می دهند: “گفته زنده، که در یک لحظه تاریخی خاص در یک محیط اجتماعی خاص معنا و شکل گرفته است نمی تواند از هزاران ریسمان گفت­ و­گویی زنده دیگر که توسط آگاهی اجتماعی ایدئولوژیکی حول ابژه گفته تنیده شده است جدا بماند، نمی تواند مشارکت کننده­ای فعال در گفت­ و­گوی اجتماعی نباشد” (۲۷۶)

باختین در «مشکلات بوطیقای داستایفسکی» با ارجاع به دو گزاره[۲۲] ـ “زندگی خوب است”، “زندگی خوب است” (۱۸۳) ـ این روابط متقابل گفت­و­گویی را توضیح می دهد. از نقطه نظر منطق این گزاره ها کاملا مشابه و یکسان هستند (۸۴-۱۸۳). هر گزاره گرایش معنای مشابهی را نسبت به ابژه ارجاعی بیان می کند. اما اگر این دو گزاره را به مثابه یک رابطه متقابل گفت­و­گویی، به مثابه گفته های دو سوژه سخنگو پی در پی در نظر بگیریم، آنگاه این گزاره ها بیانگر تأیید یا توافق بین دو سوژه سخنگو است. بنابراین آنها نه صرفاً یک محتوای معنایی ارجاعی، بلکه نگرشی بیانگر تأیید یا توافق با دیگری ـ یک رابطه متقابل گفت­ و­گویی ـ را بیان کرده­اند که تنها از طریق ادراک فرازبانیِ بافتِ شرایط تاریخی و اجتماعی واقعی که در آن تولید شده اند قابل فهم است.

[۲] . dialogue

[3] . composition theory

[4] . expression

[5] . juxtaposition

[6] . deliberative

[7] . heteroglossia

[8] . dialogized heteroglossia

[9] . utterance

[10] . word

[11] . relativity theory

[12] . relativitism

[13] . imperative

[14] . communication

[15] . act

[16] . decontextualized

[17] . The Problem of Speech Genres

[18] . extraverbal

[19] . responsiveness

[20] . addressivity

[21] . constitutive

[22] . judgment

مترجم: میریام آقازاده

لوی استراوس مردم شناس فرانسوی است که بیشتر بخاطر دستاوردهایش در گسترش مردم­‌شناسی ساختاری شهرت دارد. وی در کتاب خود به نام «ساختارهای ابتدایی خویشاوندی» چنین استدلال کرد که روابط خویشاوندی ـ که جنبه­‌های بنیادین هر سازمان فرهنگی هستند ـ نمایانگر نوع خاصی ازساختارند؛ می­‌توانید نمودارهای تبارشناختی را با نمادهای آن برای پدر، مادر، خواهران و برادران نوعی نظام خویشاوندی در نظر بگیرید که در قالب ساختار ارائه شده است. لوی استراوس همچنین بخاطر تحلیل ساختاری که در کتابهایی همچون «خام و پخته[۱]» از اسطوره‌شناسی شناخته شده است که در آنها توضیح می­‌دهد چطور ساختار اسطوره، ساختارهای بنیادینی برای درک روابط فرهنگی به دست می­‌دهد. همانطور که از عنوان کتاب خام و پخته برمی­‌آید، این روابط در قالب جفت­‌های دوتایی یا تضادها ظاهر می­‌شوند: خام با آنچه پخته در تضاد است، و در اینجا خام با طبیعت همایندی دارد در حالیکه پخته نماد فرهنگ است. این تقابل­ها ساختار بنیادین تمامی انگاره‌ها[۲] و مفاهیم در یک فرهنگ هستند.

لوی استراوس در «مطالعه ساختاری اسطوره» به تبیین این مسئله می­‌پردازد که چرا اسطوره­‌های فرهنگ­‌های متفاوت از اقصی نقاط جهان چنین مشابه همدیگر به نظر می­­‌ر‌‌سند. با توجه به اینکه اسطوره­ می‌­تواند دربرگیرنده هر چیزی باشد ـ قواعد صحت یا امکان‌پذیری درباره آن صدق نمی­‌کند ـ چرا چنین مشابهت شگفت‌انگیزی بین اسطوره­‌های فرهنگ­‌های دور از هم وجود دارد؟

لوی استراوس با بررسی ساختار اسطوره به جای محتوا به این پرسش پاسخ می‌­دهد. وی می‌­گوید ممکن است محتوا، شخصیت­‌های خاص و رویدادهای اسطوره ها با همدیگر تفاوت داشته باشند، اما بخاطر مطابقت ساختاری با یکدیگر مشابهت دارند.

او اینطور استدلالش را مطرح کرد که اسطوره زبان[۳] است، زیرا باید گفته شود تا وجود داشته باشد. همچنین دارای همان ساختارهایی است که سوسور برای نظام زبان قائل می‌شود.

اسطوره نیز مانند زبان از دو بخش گفتار[۴] و نظام زبانی[۵]، از ساختار همزمان و غیرتاریخی و جزئیات در زمانی مشخص درون ساختار تشکیل شده است. لوی استراوس مؤلفه جدیدی به گفتار و نظام زبانی سوسور می­‌ا‌فزاید مبنی بر اینکه نظام زبانی به آنچه «زمان برگشت‌پذیر[۶]» می­‌نامد، و گفتار به «زمان بازگشت‌ناپذیر» تعلق دارند. منظور آن است که گفتار ـ به مثابه نمونه یا مثال یا رخدادی خاص ـ تنها در زمان خطی وجود دارد که تک سویه است؛ نمی­‌توان ساعت را به عقب بازگرداند. اما نظام زبانی که خودِ ساختار است می‌تواند در گذشته، حال یا آینده وجود داشته باشد. این جمله را دوباره در نظر بگیرید: «صفت اسمی مفعول مستقیم قید فعل». شما جمله را از راست به چپ، کلمه به کلمه می‌خوانید و خواندن تمام جمله وقت می­‌برد؛ این همان زمان برگشت‌ناپذیر است. اگر جمله را نخوانید، بلکه در قالب ساختار زبان فارسی به آن فکر کنید آنگاه در یک لحظه، و در تمام لحظات ـ دیروز، امروز، فردا ـ وجود خواهد داشت؛ یعنی زمان بازگشت پذیر.

از نظر لوی استراوس یک اسطوره هم از نظر تاریخی معین ـ همیشه در گذشته دور اتفاق می‌افتد ـ و هم غیرتاریخی است، یعنی داستان آن جاودانه است. اسطوره به مثابه تاریخ همان گفتار، و از نظر جاودانگی خود نظام زبانی است.

لوی استراوس معتقد است علاوه بر زبان و گفتار، اسطوره در سطح سومی نیز وجود دارد که ثابت می­‌کند اسطوره (برخلاف دیگر محصولات ادبی که از زبان ساخته شده­‌اند و می­‌توان آنها را گفتار دانست) نه زیرمجموعه زبان، بلکه خود یک نوع زبان است. وی این سطح را در قالب داستانی که اسطوره بازگو می­‌کند توضیح می­‌دهد. این داستان خاص و منحصر بفرد است زیرا هر ترجمه‌­ای را تاب می‌­آورد. برخلاف شعر که قابل ترجمه یا بازنویسی[۷] نیست، اسطوره را می­‌توان ترجمه یا بازنویسی کرد، تقلیل یا گسترش داد و به عبارت دیگر در آن دست برد بدون اینکه شکل یا ساختار بنیادین خود را از دست بدهد. می­‌توان این ویژگی را “انعطاف پذیری” نامید، گرچه استراوس خود از چنین عبارتی استفاده نمی­‌کند.

بنابراین استراوس اینطور استدلال می­‌کند که گرچه اسطوره به مثابه ساختار مشابه نظام زبانی است، در حقیقت با خود زبان تفاوت دارد: یعنی در سطحی بالاتر و پیچیده‌­تر عمل می‌کند. ویژگی­‌های مشترک اسطوره و زبان به ترتیب ذیل هستند:

1. اسطوره از واحدهایی تشکیل شده است که طبق قوانینی خاص با هم ترکیب می‌شوند.
2. این واحدها با همدیگر روابطی دارند که بر جفت­‌های دوتایی ـ که بنیان ساختار است ـ مبتنی می­باشد.

اسطوره از آن جهت با زبان (در تعریف سوسوری) تفاوت دارد که کوچکترین واحد اسطوره واج[۸] (کوچک‌ترین واحد گفتار که واژه­ای را از واژه دیگر متمایز می‌­کند)، تکواژ[۹] (کوچک‌ترین واحد معنادار که نمی‌­توان آن را بخش کرد) یا تکواژ معنایی[۱۰] (معنای بیان شده توسط یک تکواژ) یا حتی دال و مدلول نیست، بلکه آن چیزی است که استراوس آن را واحد اسطوره‌­ای[۱۱] می­نامد. فرایند تحلیل استراوس با تحلیل سوسور تفاوت دارد زیرا سوسور به مطالعه روابط بین نشانه­‌ها (دال) در ساختار زبان علاقمند است، در حالیکه استراوس به جای روابط فردی به مجموعه روابط[۱۲] می­‌پردازد.

وی در توضیح این مسئله از دفترچه نت موسیقی، که از کلیدهای تربل[۱۳] و باس تشکیل شده است استفاده می­‌کند. شما می­‌توانید موسیقی را به صورت در زمانی، از چپ به راست، صفحه به صفحه، یا به صورت همزمان بخوانید و به نت­های کلید تربل و رابطه آنها  با کلید باس نگاه کنید. ارتباط بین نت تربل و باس ـ یعنی همان هارمونی ایجاد شده ـ همان چیزی است که استرواس مجموعه روابط می­‌نامد.

بطور کلی شیوه استراوس اینگونه است: یک اسطوره را انتخاب، و آن را تا حد کوچکترین مؤلفه ـ واحد اسطوره‌­ای ـ تجزیه کنید (هر واحد اسطوره­‌ای معمولاً رخداد یا وضعیتی در داستان، روایت یا اسطوره است). سپس این واحده‌ای اسطوره‌­ای را طوری بچینید که بتوان آنها را به صورت در زمانی یا همزمانی خواند. داستان، روایت یا اسطوره روی محور در زمانی (راست به چپ) در زمان بازگشت ناپذیر؛ و ساختار اسطوره روی محور همزمانی و در زمان بازگشت پذیر وجود دارد.

استراوس در تحلیل این چنینی اسطوره ادیپ در مجموعه روابط همزمان متوجه شکل­‌گیری الگوهای خاصی می­‌شود که می­‌توان آنها را درونمایه[۱۴] نامید. یکی از این درونمایه­‌ها انگاره دشواری راه رفتن با پشت صاف است. استراوس با بررسی این درونمایه آن را نمود تنش بین خلقت زیرزمینی (در لغت به معنای خدایان جهان زیرین اما در اینجا به معنای نشأت گرفتن از چیزی دیگر) و خلقت بوم­زاد[۱۵] (در لغت یعنی بومی و محلی، در اینجا به معنای خود زا) در نظر می­‌گیرد. سپس این تنش ـ یا تقابل دوتایی ساختاری ـ را در اسطوره‌های فرهنگ­‌های دیگر نیز می­‌یابد. از نظر لوی استراوس این نکته همانا اهمیت اسطوره است: اسطوره نمود روابط ساختاری خاصی در قالب تقابل­‌های دوتایی است که در تمامی فرهنگ ها حاضر هستند.

آنچه ذکر شد بخش ذهنی یا سوبژکتیو تحلیل استراوس است. می­‌توان برداشت وی از مجموعه روابط را طور دیگری نیز تأویل کرد. برای مثال ایده­‌های متفاوتی درباره صاف راه رفتن وجود دارد؛ می­توان آن را در قالب اضطراب درباره توانایی و عدم توانایی جسمانی تعبیر کرد که نمودی از تناسب و بقا در مقابل نیاز به صدقه و مهربانی دیگران است، و آنگاه تنش (بین خودخواهی و نوع دوستی[۱۶]) را ساختار بنیادینی در نظر گرفت که اسطوره سعی در بیان آن دارد.

در اینجا می­‌بینید چطور خوانش ساختاری را می­‌توان برای تأویل ادبی بکار برد. هنگامی که واحدهای اسطوره­‌ای یک اسطوره یا روایت­ را یافتید و آن را طبق الگوی لوی استراوس مرتب کردید، می­‌توانید این واحدها را به طرق بیشماری تأویل کنید. (البته این مسئله مطرح می‌شود که آنچه به عنوان واحد اسطوره­‌ای یا مؤلفه انتخاب می­‌شود و طرز چیدمان آنها در هر فرد متفاوت است و به چگونگی خوانش داستان بستگی دارد. و به این نتیجه می­‌رسیم که شاید ساختارگرایی آنقدرها هم عینی و علمی نیست، زیرا واحدهای بنیادین آن بدیهی نیستند. گرچه لوی استراوس هم مانند سوسور به این نکته اقرار نمی­کند).

لوی استراوس پس از توضیح این روش درباره کامل کردن نظام خود بطوری که برای مردم شناس­‌ها مفید باشد صحبت می­‌کند. البته ما در این مبحث به این مسئله نمی­‌پردازیم زیرا جزئیاتی که مطرح می­‌کند چنان ارتباطی به تحلیل ادبیات ندارد. وی در این صفحات درباره انجام تحلیل ساختاری روی تمامی گونه­‌های ممکن یک اسطوره توضیح می­‌دهد. این کار از آن جهت سودمند است که نشان می­‌دهد تمام گونه­‌ها ساختار مشابهی دارند و این مسئله مؤید دعوی اولیه استراوس ـ که اسطوره یک نوع زبان است و تحلیل ساختاری برای تمام قرائت­‌های یک اسطوره خاص کاربرد دارد ـ می­‌باشد. وی برای اثبات ادعای خود با استفاده از شیوه­‌هایی که در تحلیل اسطوره اودیپ بکار برد، تحلیل مفصلی از یک اسطوره زونی[۱۷] و همچنین یک اسطوره پوئبلوئی ـ با ساختاری مشابه ـ ارائه می­‌دهد.

استراوس در انتها چنین نتیجه می­‌گیرد روش تحلیل ساختاری اسطوره، که راهی برای توجیه گونه­‌های گسترده یک ساختار اسطوره­‌ای بنیادین به دست می­دهد، از دل بی­‌نظمی و آشوب نظم بیرون می­آورد، “و ما را قادر می­‌سازد برخی فرایندهای منطقی بنیادین که اساس تفکر اسطوره­‌ای را تشکیل می­دهند درک کنیم”. این مسئله از آن جهت برای استراوس اهمیت دارد که می­‌خواهد مطالعه اسطوره را در تمامی جنبه­‌های آن منطقی و “علمی” سازد و بر هیچ عامل تأویلی ذهنی تکیه نکند.

وی در صفحات ۸۲۰-۸۱۹ خوانش ساختاری از یک اسطوره سرخپوستی ارائه داده و آن را با داستان سیندرلا مقایسه می­‌کند. می­توانید اسطوره‌­ها یا داستان­های دیگری را که می­‌شود تحلیل ساختاری مشابهی روی آنها انجام داد در نظر بگیرید.

استراوس سپس درباره جایگزین ساختن ساختارهای اسطوره­‌ای که پیشتر تحلیل کرده با فرمول­‌های جبری[۱۸] صحبت می­کند. اگر این بخش را درک نمی­‌کنید خیلی نگران نشوید، زیرا ارتباط زیادی به ایده اصلی کتاب ندارد. استراوس این مبحث را بخاطر اثبات ماهیت علمی­ ـ منطقی شیوه‌­اش مطرح می­‌‌کند: اگر بتوان آن را در قالب ریاضیات محض بیان کرد بنابراین درست، جهانشمول و عینی است.

البته به نظرات نهایی‌­اش در صفحه ۸۲۱ توجه کنید. وی می­‌گوید در اسطوره هم مانند ادبیات شفاهی تکرار برای آشکار ساختن ساختار اسطوره لازم است. بخاطر این نیاز به تکرار، اسطوره لایه لایه است، یعنی داستان خود در لایه­‌های متفاوت بیان می‌­کند.

البته این لایه­‌ها گرچه عناصر کلیدی در ساختار را تکرار می­‌کنند، مشابه همدیگر نیستند. به این خاطر اسطوره به صورت مارپیچ پیش می­‌رود، یعنی داستانی که روایت می­‌کند به مرور زمان آشکار می­‌شود. به بیان دیگر اسطوره همچنان که روایت می­‌شود رشد می­‌کند؛ لوی استراوس می­‌گوید این رشد پیوسته و مداوم است، در حالیکه ساختار اسطوره که رشد نمی‌کند ناپیوسته و منقطع است. این مسئله نوعی گسست همزمانی­-در زمانی و تمایز زبان­‌-گفتار است که پیشتر ذکر شد. استراوس این جنبه اسطوره (رشد و ایستا ماندن آن) را با مولکول­ها مقایسه می­‌کند. (که دوباره به ماهیت علمی روش او اشاره دارد).

وی همچنین می­‌گوید کارکرد اسطوره در فرهنگ “ارائه مدل منطقی برای غلبه بر یک تناقض است”. چنین تناقضی می­‌تواند شامل اعتقاد به دو چیز متضاد ـ مانند منشأهای زیرزمینی و بوم­زاد، یا خودخواهی و نوع­‌دوستی ـ باشد. نکته مهم از نظر استراوس آن است که این تناقض­‌ها در تمام فرهنگ­‌ها وجود دارند، زیرا هر فرهنگ دانش را در قالب جفت­‌های متضاد دوتایی سازمان­دهی می­کند و این تناقض­‌ها را باید به گونه‌­ای منطقی با یکدیگر آشتی داد.

او در نظریه سوم و آخرش در صفحه ۸۲۲، مبنی بر اینکه منطق اسطوره درست همانند منطق علم دقیق و “منطقی” است دوباره به این مسئله اشاره می­ کند. البته نه اینکه علم هوشمندانه­‌تر یا تکامل­ یافته­‌تر از اسطوره است، بلکه این دو روش درک و تأویل جهان ساختارهای بنیادین مشابهی دارند.

گرچه می‌­توان این انتقاد را از دیدگاه لوی استراوس به عمل­ آورد که وی در تبیین­‌های خود ـ زمانی که می­گوید شیوه تحلیلش در مطالعه اسطوره علمی و در نتیجه بهتر از شیوه‌­های دیگر است ـ علم را بر اسطوره اولویت می­‌بخشد. اما این مقاله یک خوانش ساختارشکن نیست و در مبحث دریدا به این مسئله خواهیم پرداخت.

[2] . ideas

[3] . language

[4] . parole

[5] . langue

[6] . reversible time

[7] . paraphrase

[8] . phoneme

[9] . morpheme

[10] . sememe

[11] . mytheme

[12] . bundle of relations

[13] . treble clef : کلیدی در موسیقی که جی را بالاتر از سی میانه روی خط دوم پنج خطی قرار می­دهد – صدای زیر و سوپرانو

[۱۴] . theme

[15] . autochthonic

[16] . altruism

[17] . Zuni: قبیله سرخپوستی

[۱۸] . algebraic formulae